Οι σχέσεις της ΕΕ και των κρατών μελών της με τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ περνούν κρίση. Ερώτημα: Μπορούν να φτάσουν ακόμη και σε διαζύγιο ή θα περάσουν σε ένα νέο πλαίσιο; Τα ζητήματα αυτά είναι συναφή με την αυτονομία της ΕΕ και δη στον τομέα της άμυνας, με τη στρατηγική και τη γεωπολιτική να εξηγούν γιατί η Ρωσία κράτα το ΝΑΤΟ ζωντανό και γιατί δεν συμφέρει στην Ευρώπη να πέσει η Κύπρος κάτω από τον έλεγχο της Τουρκίας.

Στρατηγική αυτονομία

Η στρατηγική αυτονομία της ΕΕ στον τομέα τής άμυνας σημαίνει την ικανότητα της ΕΕ να ενεργεί στρατιωτικά, πολιτικά, βιομηχανικά και επιχειρησιακά χωρίς να εξαρτάται πλήρως από εξωτερικούς δρώντες και δη από τις ΗΠΑ. Ερώτημα: Αυτό μεταφράζεται ως εγκατάλειψη του ΝΑΤΟ από την ΕΕ και τα κράτη μέλη της; Πρακτικά, όχι. Αφενός το θεσμικό πλαίσιο της ΕΕ και αφετέρου εκείνο των ΗΠΑ δεν επιτρέπουν κάτι τέτοιο. Πρόσθετα, εκείνη που διατηρεί το ΝΑΤΟ ζωντανό είναι η Ρωσία, δηλαδή η απειλή της και η αναθεωρητική πολιτική της, καθώς και διάφορες θεωρίες επί των οποίων οικοδομούνται οι στρατηγικές και γεωπολιτικές επιλογές της Δύσης. Η Κύπρος εμπλέκεται και αν ναι, πώς;

Το Νομικό Πλαίσιο και το άρθρο 42 της Συνθήκης για την ΕΕ

Το άρθρο 42 της Συνθήκης για την ΕΕ -και δη η παράγραφος 7- προβλέπει ότι εάν κράτος μέλος της ΕΕ δεχθεί επίθεση στο έδαφός του, τα υπόλοιπα κράτη μέλη έχουν υποχρέωση να παράσχουν βοήθεια και συνδρομή «με όλα τα μέσα που διαθέτουν» και δη στρατιωτικά. Ταυτοχρόνως, όμως, οι αμυντικές δεσμεύσεις της ΕΕ πρέπει να παραμένουν συμβατές με τις υποχρεώσεις του ΝΑΤΟ, εντός του οποίου τα πλείστα των κρατών μελών της ΕΕ συμμετέχουν. Τι αναφέρει εν ολίγοις το άρθρο 42; Ότι το ΝΑΤΟ παραμένει «το θεμέλιο της συλλογικής άμυνας» στην Ευρώπη και ότι οι πολιτικές της ΕΕ θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τη σχέση τους με τη Συμμαχία. Υπό αυτές τις συνθήκες υπάρχει σαφής θεσμική και πολιτική εξάρτηση, η οποία για να τερματιστεί επιβάλλεται η αναθεώρηση των Συνθηκών, που σημαίνει τη σύμφωνη γνώμη και των 27 κρατών μελών. Το γεγονός αυτό είναι δύσκολο.

Απαγορευτικές πλειοψηφίες

Όπως δύσκολο είναι να υλοποιηθούν οι απειλές του Προέδρου Τραμπ, ακόμη και αν αυτό είναι που επιθυμεί. Γιατί; Διότι η έξοδος των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ μπορεί να γίνει θεσμικά με δυο τρόπους: Πρώτον, με την ειδική πλειοψηφία των 2/3 των παρόντων μελών της Γερουσίας, όπως προβλέπει το άρθρο 2 του αμερικανικού συντάγματος και σχετική επί του θέματος νομοθεσία [National Defense Authorization Act (NDAA) for Fiscal Year 2024 – Section 1250A]. Δεύτερο, με βάση την ίδια νομοθεσία, η αποχώρηση από το ΝΑΤΟ μπορεί να ληφθεί με απόλυτη πλειοψηφία της Γερουσίας και της Βουλής, δηλαδή σε επίπεδο Κογκρέσου. Ο Πρόεδρος δεν δύναται να ενεργήσει μονομερώς. Και αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί ν’ αναστείλει, να καταγγείλει, ή να αποσύρει τις ΗΠΑ από τη Συνθήκη της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας (ΝΑΤΟ). Συναφές είναι και το άρθρο 13 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ, που καθορίζει ότι η αποχώρηση θα συμβεί ένα χρόνο μετά την επίσημη υποβολή της πρόθεσης κράτους μέλους. Ιστορικά υπήρξε μονομερής απόφαση του Προέδρου Κάρτερ, όταν αποχώρησε από την αμοιβαία στρατιωτική συμμαχία με την Ταϊβάν. Το θέμα έφτασε στο Ανώτατο Δικαστήριο (Goldwater v. Carter 1979), το οποίο, όμως, στην απόφασή του άφησε γκρίζες ζώνες, τις οποίες ήρθε ως προς το ΝΑΤΟ να καλύψει το νόμος του 2024.

Αύξηση δαπανών

Πέραν του νομικού σκέλους, υπάρχει και το πολιτικό, καθώς και το στρατηγικό. Θέλουν είτε οι ΗΠΑ είτε οι Ευρωπαίοι να χαλάσουν τις σχέσεις τους, διαλύοντας το ΝΑΤΟ; Επί του παρόντος, ο Πρόεδρος Τραμπ επιδιώκει την ανακατανομή οικονομικών βαρών. Στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στη Χάγη, το 2025, οι σύμμαχοι του ΝΑΤΟ δεσμεύθηκαν να δαπανούν έως το 2035 το 5% του ΑΕΠ τους ετησίως για άμυνα και συναφείς δαπάνες ασφαλείας. Αυτό περιλαμβάνει:

3,5% του ΑΕΠ για βασικές αμυντικές ανάγκες·

1,5% για ευρύτερες δαπάνες άμυνας και ασφάλειας, όπως είναι οι υποδομές. Η λογική Τραμπ στηρίζεται, μεταξύ άλλων, στο εξής: Η Ευρώπη είναι αρκετά πλούσια, ώστε να υπερασπιστεί τον εαυτό της. Ως εκ τούτου, δεν είναι δυνατό για τις ΗΠΑ να επωμίζονται επ’ αόριστον το κύριο βάρος των δαπανών της Συμμαχίας.

Ο ευέλικτος ρεαλισμός

Με αφορμή τον πόλεμο στο Ιράν, ηγέρθη άλλο ένα ζήτημα: Θα πληρώνω, ισχυρίζεται ο Τραμπ, για μια Συμμαχία, την οποία όταν χρειάζομαι, μου γυρίζει την πλάτη; Και αυτό αφορά στη στάση των Ευρωπαίων, οι οποίοι πήραν τη θέση ότι αυτός ο πόλεμος δεν είναι δικός τους. Εκ των πραγμάτων, όμως, τους επηρεάζει οικονομικά, συν του ότι το Ιράν, όπως οι ίδιοι αποδέχονται, είναι σπόνσορας τρομοκρατίας και ότι δεν μπορεί να φτιάξει πυρηνικά όπλα. Γιατί; Διότι αν συμβεί κάτι τέτοιο, θα ήταν απειλή για την περιφερειακή και παγκόσμια ασφάλεια και σταθερότητα. Ο Πρόεδρος Τραμπ έχει ως προτεραιότητά του την περιοχή των χωρών του Ινδικού και Ειρηνικού Ωκεανού, όπου βρίσκεται μεγάλο μέρος του παγκόσμιου πλούτου. Όπως δε η στρατηγική του «Ευέλικτου Ρεαλισμού» αναφέρει, οι ΗΠΑ επικεντρώνονται μεν στο Δυτικό Ημισφαίριο, αλλά δρουν όπου τα συμφέροντά τους είναι σε απειλή ή όπου θα πρέπει να εξυπηρετηθούν. Αυτό συμβαίνει στη Γροιλανδία και στο Ιράν. Δεν διστάζουν να μεταφέρουν πόρους και δυνάμεις από μια περιοχή σε άλλη, αξιολογώντας ότι η Ευρώπη είναι μεν σημαντική αλλά τώρα υπάρχουν άλλες εξίσου σημαντικές ή πιο σημαντικές περιοχές, οπότε θα πρέπει να μετακινηθούν πόροι και δυνάμεις. Άρα, υπάρχει επανακαθορισμός σχέσεων και προτεραιοτήτων. Μέσα σε αυτήν τη στρατηγική προσέγγιση οι ΗΠΑ, ακόμη και αν δεν αποχωρήσουν από το ΝΑΤΟ, μπορούν να λάβουν σειρά μέτρων επί τη βάσει των οποίων θα μειώσουν το δικό τους κόστος, αυξάνοντας εκείνο των Ευρωπαίων, χωρίς να φεύγουν από τη Γηραιά Ήπειρο. Για παράδειγμα, θα ήταν δυνατό να προχωρήσουν: Α) Στη μείωση των αμερικανικών στρατευμάτων στην Ευρώπη, όπως άρχισε να συμβαίνει με την περίπτωση της Γερμανίας. Β) Στον περιορισμό της στρατιωτικής ηγεσίας των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ και των εξοπλιστικών συστημάτων που αναπτύσσονταν ώς τώρα στη λογική ότι τα κενά αυτά θα καλυφθούν από τις ίδιες τις χώρες της Ευρώπης. Με τον τρόπο αυτό, ο Πρόεδρος Τραμπ μπορεί να οδηγήσει, και το έχει πράξει ήδη, τους Ευρωπαίους σε διλήμματα: Ή επενδύουμε για την άμυνά μας ή υπάρχει ο κίνδυνος αποδυνάμωσης του ΝΑΤΟ («hollowing-out») και των σχέσεων με τις ΗΠΑ, όποτε αυξάνεται ο κίνδυνος της όποιας απειλής, από αυτήν της τρομοκρατίας ώς τη συμβατική και την πυρηνική.

Ευρωπαϊκές δράσεις

Μια τέτοια κατάληξη, τουλάχιστον στην παρούσα φάση, δεν θα την ήθελαν ούτε οι ΗΠΑ ούτε οι Ευρωπαίοι. Συνεπώς, ο Τραμπ πιέζει και κάτω από αυτήν την πίεση οι Ευρωπαίοι έχουν λάβει κάποιες στρατηγικές αποφάσεις εντός της ΕΕ. Σύμφωνα με τη Λευκή Βίβλο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Ευρωπαϊκή Άμυνα – Readiness 2030, που παρουσιάστηκε τον Μάρτιο του 2025, είναι επιβαλλόμενη η ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας μέσω αυξημένων επενδύσεων, κοινών προμηθειών, βιομηχανικής κινητοποίησης, παραγωγής πυρομαχικών, αεράμυνας, drones, στρατιωτικής κινητικότητας και άλλων δυνατοτήτων προτεραιότητας, όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη, που συνιστά πλέον αναπόσπαστο τμήμα των οπλικών συστημάτων και των πολέμων. Ή για όσους ενοχλεί η λέξη πόλεμος: Της άμυνας και της αποτροπής. Με το δεύτερο σχέδιο ReArm Europe / Readiness 2030 επιδιώκεται: Α) Η κινητοποίηση έως και 800 δισεκατομμυρίων ευρώ για αμυντικές επενδύσεις. Β) Η δημοσιονομική ευελιξία και το χρηματοδοτικό εργαλείο SAFE ύψους 150 δισεκατομμυρίων ευρώ, που θα προέρχονται από πιθανή χρήση των ταμείων συνοχής, στήριξη από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και ιδιωτικά κεφάλαια. Με βάση τα επίσημα στοιχεία, εκείνο που στερείται η ΕΕ είναι:

• ολοκληρωμένες δομές διοίκησης·
• επιχειρησιακό σχεδιασμό·
• αμερικανική πυρηνική αποτροπή·
• αμερικανικές δυνατότητες πληροφοριών, επιτήρησης, αναγνώρισης, επιμελητείας, στρατηγικών μεταφορών, αντιπυραυλικής άμυνας και διοίκησης-ελέγχου.

Αυτά είναι τα στοιχεία που διαθέτουν οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ. Το γεγονός αυτό δείχνει την εξάρτηση στην οποία βρίσκεται η Ευρώπη, η οποία, στην παρούσα φάση, δεν γνωρίζει πώς θα γίνει η ενεργοποίηση του άρθρου 42 παρ. 7, που είναι θεμελιώδες για την αυτόνομη άμυνα. Και συμβαίνει αυτό διότι δεν υπάρχουν οι αναγκαίοι επιχειρησιακοί και άλλοι σχεδιασμοί και υποδομές, οπότε είτε θα πρέπει να ληφθούν αποφάσεις σε σχέση με το ΝΑΤΟ, με τον κίνδυνο να μην προχωρήσουν οι διαδικασίες λόγω διαφορετικών συμφερόντων, ή θα γίνει η συνεννόηση μεταξύ του κράτους που τελεί υπό επίθεση με τα υπόλοιπα κράτη, για να δουν με ποιον τρόπο θα γίνει η στήριξη.

Κοινές συνισταμένες

Υπάρχουν κοινές συνισταμένες, που οδηγούν στα εξής ελάχιστα συμπεράσματα:

Πρώτο, η ΕΕ θέλει περισσότερη δική της άμυνα, η οποία όμως δεν θα αντικαθιστά το ΝΑΤΟ, ενώ ταυτοχρόνως ουδόλως θα επιδίωκε ν’ απαλλαγεί από την αμερικανική προστασία.

Δεύτερο, ο Τραμπ χρησιμοποιεί την απειλή αποχώρησης για ν’ αλλάξει τη συμπεριφορά των συμμάχων του. Να τους αναγκάσει, δηλαδή, ν’ αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες, αλλά και τον βαθμό αυτονομίας τους σε επίπεδο ΕΕ, χωρίς δομική αποσύνδεση από το ΝΑΤΟ και χωρίς να θεωρείται δεδομένη η όποια υποστήριξη από τις ΗΠΑ. Άρα, μπορεί να είναι υπό όρους.

Θεωρίες και πράξη…

Υπάρχει και μια τρίτη συνιστώσα, αυτή που λέει ότι, ούτε η Ευρώπη ούτε οι ΗΠΑ θέλουν τη ρωσική κυριαρχία στον χώρο της Ευρασίας. Η Ρωσία υιοθετεί αναθεωρητική στρατηγική, που είναι εμφανής μέσω της κατάληψης της Κριμαίας το 2014 και του πολέμου στην Ουκρανία το 2022. Η Δυτική γεωπολιτική αντίληψη, και δη των ΗΠΑ, συνεχίζει να εργάζεται επί δυο κλασικών θεωριών: 1) Του Mackinder, περί της Heartland (Καρδιά της Γης), που αναφέρεται στον έλεγχο του χερσαίου ευρασιατικού χώρου, όπου δεσπόζει η αυτοκρατορική Ρωσία, της οποίας την αύξηση της επιρροής ουδόλως θέλουν οι Δυτικοί (ΗΠΑ και Ευρωπαίοι). Διότι, κάτι τέτοιο θα την βοηθούσε στην κυριαρχία της Ευρασίας και μετά στο «Παγκόσμιο Νησί» (Ευρώπη, Ασία και Αφρική θεωρούνται ως ενιαίος γεωπολιτικός ηπειρωτικός χώρος). 2) Του Spykman περί της Rimland, που συνιστά τροποποίηση εκείνης του Mackinder. Σύμφωνα με τον Spykman, το κλειδί της παγκόσμιας ισχύος βρίσκεται στη Rimland, δηλαδή στην παράκτια ζώνη γύρω από την Ευρασία, που περιβάλλει την ευρασιατική «Καρδιά της Γης» και περιλαμβάνει τη Δυτική Ευρώπη, την Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή, τη Νότια Ασία, την Ανατολική Ασία. Άρα επιβάλλεται ο έλεγχος της Rimland, επειδή:

διαθέτει πρόσβαση στις θάλασσες·

συγκεντρώνει εμπορικούς δρόμους·

έχει μεγάλο πληθυσμό και οικονομική ισχύ·

και λειτουργεί ως ζώνη επαφής μεταξύ χερσαίων και ναυτικών δυνάμεων.

Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι οι ΗΠΑ διατηρούν Βάσεις και Συμμαχίες στις περιοχές αυτές και διενεργούνται πόλεμοι από τη Συρία ώς το Ιράν με βασική επιδίωξη την αύξηση, από τη μια, της αμερικανικής επιρροής και τη μείωση, από την άλλη, τόσο αυτής της Κίνας όσο και εκείνης της Ρωσίας. Όταν δε υπάρχει ρωσική απειλή στην Ευρώπη, πόσες πιθανότητες υπάρχουν να δούμε πλήρη αποχώρηση των ΗΠΑ;

Η σημασία της Κύπρου…

Υπό αυτές τις συνθήκες γίνεται αντιληπτό ότι η Κύπρος βρίσκεται στην περιφέρεια του Rimland και ο έλεγχός της έχει σημαντική γεωπολιτική σημασία. Δεν ανήκει μεν στην «Καρδιά της Γης», αλλά εντάσσεται σαφώς στη γεωστρατηγική ζώνη της Rimland. Αυτό εξηγεί τους λόγους για τους οποίους το Κυπριακό δεν αποτελεί διακοινοτικό μόνο ζήτημα, αλλά και μέρος της ευρύτερης ισορροπίας ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο και την Ευρασία. Η γεωγραφική της θέση συνδέει την Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική και τις θαλάσσιες οδούς της Ανατολικής Μεσογείου. Κατανοεί, λοιπόν, κάποιος γιατί η Τουρκία επιδιώκει τον έλεγχο τής Κύπρου στο πλαίσιο της «Γαλάζιας Πατρίδας», γιατί οι Βρετανοί διατηρούν Βάσεις και γιατί τώρα οι Αμερικανοί προτίθενται να επενδύσουν στη Βάση «Ανδρέας Παπανδρέου». Γίνονται κατανοητά για όσους θέλουν να κατανοούν και τα εξής: 1. Τη σημασία του Δόγματος με την Ελλάδα και το Ισραήλ στο πλαίσιο του Rimland. 2. Πόσο σημαντική είναι η Κύπρος με την Ελλάδα για την Ευρώπη, εάν όντως θέλει η ΕΕ να φτιάξει αυτόνομη άμυνα εντός ή εκτός ΝΑΤΟ. Ως εκ τούτου, οι Ευρωπαίοι δεν θα πρέπει ν’ αφήσουν την Κύπρο να πέσει κάτω από τον πλήρη έλεγχο της Τουρκίας μέσω μιας διχοτομικής ομοσπονδιακής λύσης συνομοσπονδιακού χαρακτήρα. 3. Είναι σημαντικές οι σχέσεις μας με τις ΗΠΑ, χωρίς να φερόμαστε απρεπώς στη Ρωσία, για να έχουμε επαρκή έναντι της Τουρκίας αποτροπή…

ΠΗΓΗ:https://simerini.sigmalive.com/article/2026/5/10/pos-e-rosia-krata-to-nato-zontano/