1/9/2026
Της Στέλλας Κυβέλου*
Η αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης στην θέσπιση των «Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων» από πλευράς Τουρκίας υπήρξε μεν άμεση και σχετικά πολιτικά σαφής, αλλά μέχρι σήμερα παραμένει κυρίως δηλωτική και αμυντική. Η ρηματική διακοίνωση και η ενημέρωση της ΕΕ είναι αναγκαίες ενέργειες οι οποίες, όμως, δεν αρκούν. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να ενταχθούν σε μια συστηματική νομική, χαρτογραφική επιχειρησιακή και κυρίως ευρωπαϊκή στρατηγική.
Α.Τι έπραξε ορθά η κυβέρνηση
Το Υπουργείο Εξωτερικών αντέδρασε ήδη στις 16 Αυγούστου, δηλαδή αμέσως μετά τη δημοσίευση των τουρκικών Προεδρικών Αποφάσεων, και διατύπωσε τέσσερις κρίσιμες θέσεις:
- τα δύο πάρκα εκτείνονται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων,
- η Τουρκία δεν μπορεί να ασκήσει μονομερώς εθνική δικαιοδοσία σε διεθνή ύδατα,
- οι αποφάσεις δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα ούτε δημιουργούν τετελεσμένα,
- τα ελληνικά πάρκα, σε αντίθεση με τα τουρκικά, χωροθετήθηκαν αποκλειστικά εντός ελληνικών χωρικών υδάτων.
Επιπλέον, στις 28 Αυγούστου ο Υπουργός Εξωτερικών γνωστοποίησε ότι επιδόθηκε ρηματική διακοίνωση στην Τουρκία, ενημερώθηκαν οι ευρωπαϊκοί θεσμοί, η Ελλάδα θεωρεί ότι οι τουρκικές αποφάσεις παραβιάζουν και το κοινοτικό κεκτημένο, και ότι εξετάζονται περαιτέρω ενέργειες. Αυτές οι ενέργειες είναι σημαντικές, διότι αποκλείουν το επιχείρημα ότι η Ελλάδα αποδέχθηκε σιωπηρά τις τουρκικές πράξεις. Η ρηματική διακοίνωση, ειδικά, αποτελεί το ουσιαστικότερο βήμα που πραγματοποιήθηκε έως τώρα.
Β.Πού εντοπίζονται οι αδυναμίες
1. Η νομική επιχειρηματολογία απαιτεί μεγαλύτερη ακρίβεια
Η διατύπωση ότι η εγκαθίδρυση πάρκων σε «διεθνή ύδατα» είναι αυτομάτως παράνομη είναι πολιτικά εύληπτη, αλλά νομικά υπερβολικά γενική. Ένα κράτος μπορεί να εξαγγείλει περιβαλλοντικούς στόχους, να δεσμεύσει τα δικά του πλοία ή δικούς του πολίτες και να προτείνει μέτρα συνεργασίας στην ανοικτή θάλασσα. Αυτό που δεν μπορεί να κάνει είναι:
- να χαρακτηρίζει μονομερώς μια περιοχή ως τμήμα της εθνικής του επικράτειας ή δικαιοδοσίας,
- να επιβάλλει απαγορεύσεις σε πλοία τρίτων κρατών,
- να ασκεί αστυνόμευση, αδειοδότηση ή έλεγχο χωρίς νόμιμη βάση,
- να θίγει τις ελευθερίες της ανοικτής θάλασσας,
- να παρεμβαίνει στα κυριαρχικά δικαιώματα του αρμόδιου παράκτιου κράτους επί της υφαλοκρηπίδας.
Κατά συνέπεια, το ισχυρότερο ελληνικό επιχείρημα δεν είναι κατ’ουδένα τρόπο ότι «το πάρκο βρίσκεται σε διεθνή ύδατα» ( σημειωτέο ότι αυτό επικαλείται, εσφαλμένα κατά την γνώμη μας, ο καθ. Χρήστος Ροζάκης σε άρθρο του στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ (έντυπη έκδοση, 23/8/26). Αντιθέτως το κρίσιμο επιχείρημα είναι ότι «η Τουρκία επιχειρεί να προσδώσει σε μια εσωτερική διοικητική πράξη εξωεδαφικό και δικαιοδοτικό αποτέλεσμα.»
Χρειάζεται επίσης προσοχή στη σύνδεση με την ελληνική υφαλοκρηπίδα, δεδομένου ότι η υφαλοκρηπίδα αφορά στον βυθό και στο υπέδαφος, και όχι στη γενική δικαιοδοσία στην υπερκείμενη υδάτινη στήλη. Η αντίθεση προς τα ελληνικά δικαιώματα καθίσταται ισχυρότερη εάν το τουρκικό καθεστώς περιλαμβάνει ρυθμίσεις για τον βυθό, έρευνες, εγκαταστάσεις, υποβρύχια πολιτιστική κληρονομιά, εξορύξεις ή άλλες δραστηριότητες που υπάγονται στα δικαιώματα του παράκτιου κράτους.
2. Δεν έχει παρουσιαστεί δημόσια ολοκληρωμένος φάκελος
Η κυβέρνηση ανακοίνωσε τη ρηματική διακοίνωση, αλλά δεν έχει δημοσιοποιήσει, σε μη απόρρητη μορφή,έναν ολοκληρωμένο τεχνικό φάκελο με:
- τις επίσημες τουρκικές συντεταγμένες ( βλ. χάρτη 1 και χάρτη 2)
- την ακριβή επικάλυψη με ελληνικά χωρικά ύδατα, ελληνική υφαλοκρηπίδα και διεθνή ύδατα,
- τα συγκεκριμένα μέτρα που προβλέπει κάθε απόφαση,
- τη διάκριση μεταξύ περιβαλλοντικής εξαγγελίας και άσκησης κρατικής δικαιοδοσίας.
Χωρίς αυτόν τον φάκελο, η συζήτηση παραμένει σε επίπεδο γενικών χαρακτηρισμών.
Χάρτης 1. Θαλάσσιο Πάρκο Fethiye-Kas
Χάρτης 2. Θαλάσσιο Πάρκο μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης.
3. Η κυβέρνηση εξακολουθεί να αντιμετωπίζει κάθε τουρκική πράξη χωριστά
Τα πάρκα δεν πρέπει να εξετάζονται μεμονωμένα. Συνδέονται με τον τουρκικό Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό που έχει ήδη εκδοθεί και ανακοινωθεί μέσω MSPGlobal (UNESCO), το τουρκολιβυκό μνημόνιο,το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας», τις αξιώσεις περί μειωμένης ή ανύπαρκτης επήρειας των ελληνικών νησιών, την απαίτηση τουρκικού συντονισμού και παροχής άδειας για έρευνες και πόντιση καλωδίων. Διεθνείς αναλύσεις ήδη επισημαίνουν τον κίνδυνο τα πάρκα να αποτελέσουν πρώτο βήμα σταδιακής εφαρμογής της τουρκικής αντίληψης περί θαλάσσιων ζωνών. Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο δύο περιβαλλοντικοί χάρτες. Είναι η μετατροπή ενός γεωπολιτικού δόγματος σε εσωτερικό διοικητικό και, ενδεχομένως, επιχειρησιακό καθεστώς.
Γ. Τι πρέπει να γίνει τώρα
1. Άμεση σύνταξη Επίσημου νομικού και χαρτογραφικού φακέλου
Η Ελλάδα πρέπει να συντάξει ενιαίο φάκελο, τόσο στα ελληνικά όσο και στα αγγλικά, στο οποίο να αποτυπώνονται:
- οι συντεταγμένες των δύο πάρκων,
- οι περιοχές που βρίσκονται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων,
- οι επικαλύψεις με ελληνικά δικαιώματα,
- οι συγκεκριμένες παραβιάσεις του Δικαίου της Θάλασσας,
- ενδεχομένως, η σύνδεση των πάρκων με τον τουρκικό Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό.
Ο φάκελος πρέπει να επικαιροποιείται κάθε φορά που η Τουρκία εκδίδει κανονισμό εφαρμογής, NAVTEX, άδεια, απαγόρευση αλιείας ή πράξη επιτήρησης.
2. Στοχευμένη διεθνοποίηση
Δεν αρκεί μια γενική «ενημέρωση των εταίρων». Χρειάζεται κατάθεση τεκμηριωμένων θέσεων:
- στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ιδίως στις DG MARE, DG ENV και EEAS,
- στον μηχανισμό της Σύμβασης της Βαρκελώνης και στο UNEP/MAP,
- στον IMO, εάν επιβληθούν περιορισμοί στη ναυσιπλοΐα,
- στην σελίδα της Ελλάδας στην IOC-UNESCO, σε συνάρτηση με τον τουρκικό θαλάσσιο χωροταξικό χάρτη,
- στους σχετικούς οργανισμούς αλιείας, εάν θεσπιστούν αλιευτικοί περιορισμοί.
Το αίτημα δεν πρέπει να είναι μια γενική καταδίκη της Τουρκίας, αλλά η μη αναγνώριση και μη ενσωμάτωση των επίμαχων ορίων σε διεθνείς βάσεις δεδομένων, χάρτες και προγράμματα χρηματοδότησης.
3. Επιφύλαξη έναντι κάθε πράξης εφαρμογής
Η Ελλάδα πρέπει να αντιδρά όχι μόνο στην αρχική ανακήρυξη αλλά σε κάθε μεταγενέστερη πράξη. Τα τετελεσμένα δεν δημιουργούνται από τον χάρτη μόνο. Δημιουργούνται κατά κύριο λόγο, από την επαναλαμβανόμενη άσκηση λειτουργιών: δηλαδή επιτήρηση, αδειοδότηση, περιπολίες, επιστημονική παρακολούθηση, απαγορεύσεις αλιείας, ελέγχους πλοίων, ρύθμιση δραστηριοτήτων στον βυθό. Η ελληνική αντίδραση πρέπει να είναι ταχεία, συγκεκριμένη και καταγεγραμμένη σε κάθε περίπτωση.
4. Επίσπευση της έκδοσης των ελληνικών Θαλάσσιων Χωροταξικών Σχεδίων
Η ουσιαστικότερη ελληνική απάντηση, όμως, είναι η ολοκλήρωση και εφαρμογή των τεσσάρων ελληνικών Θαλάσσιων Χωροταξικών Σχεδίων. Τα σχέδια πρέπει να χωροθετούν και να οργανώνουν συνεκτικά:
- θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές (MPAs),
- άλλα αποτελεσματικά χωρικά μέτρα προστασίας (OECMs)
- αλιευτικές ζώνες,
- ενεργειακές εγκαταστάσεις ( πχ. περιοχές ΑΠΕ, περιοχές εξορύξεων κλπ. ),
- υποθαλάσσια καλώδια και κρίσιμες υποδομές,
- ναυσιπλοΐα,
- παράκτια και υποβρύχια πολιτιστική κληρονομιά,
- επιστημονική έρευνα και περιβαλλοντική παρακολούθηση.
Έτσι, η Ελλάδα δεν θα περιορίζεται να απορρίπτει τους τουρκικούς χάρτες, αλλά θα ασκεί πραγματική, συνεχή και θεσμικά οργανωμένη θαλάσσια πολιτική.
5. Πρακτική άσκηση των ελληνικών δικαιωμάτων επί του πεδίου
Η νομική θέση πρέπει να συνοδεύεται από κανονική δραστηριότητα στις σχετικές περιοχές: έρευνες, πόντιση καλωδίων, περιβαλλοντική παρακολούθηση, επιστημονικές αποστολές και εφαρμογή του ελληνικού σχεδιασμού, όπου αυτό επιτρέπεται από το διεθνές δίκαιο. Στην αντίθετη περίπτωση δημιουργείται το επικίνδυνο σχήμα: η Τουρκία παράγει πράξεις και χάρτες, ενώ η Ελλάδα παράγει μόνο δηλώσεις περί ακυρότητάς τους.
Συμπερασματικά, η κυβέρνηση αντέδρασε εγκαίρως και ορθώς δεν άφησε την τουρκική αυθαιρεσία αναπάντητη. Η ανακοίνωση, η ρηματική διακοίνωση και η ενημέρωση της ΕΕ αποτελούν μια πρώτη ορθή γραμμή άμυνας. Συνιστούν διπλωματία. Δεν συνιστούν, όμως, ολοκληρωμένη πολιτική. Το κρίσιμο είναι εάν θα ακολουθήσει συστηματική άσκηση τουρκικής δικαιοδοσίας, η οποία, εάν δεν αντιμετωπίζεται κάθε φορά, μπορεί να καλλιεργήσει εικόνα διοικητικής παρουσίας και να μετατρέψει σταδιακά το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» σε άσκηση δημόσιας πολιτικής και διοικητικής πρακτικής επί του πεδίου.
Η ενδεδειγμένη λοιπόν ελληνική αντίδραση υπέρβασης των φαινομενικών αδιεξόδων είναι : ακριβής νομική θεμελίωση, χαρτογραφική τεκμηρίωση, διεθνής καταχώριση των αντιρρήσεων, συνεχής επιτήρηση, και το κυριότερο μονομερής ανακήρυξη ΑΟΖ συμπληρωματικά με την ενεργό εφαρμογή των ελληνικών Θαλάσσιων χωροταξικών σχεδίων που δεν θα περιορίζονται, με τον τρόπο αυτό, στα 6 ναυτικά μίλια !! Φοβούμαστε ότι αν δεν ανακηρύξουμε την ΑΟΖ μας μονομερώς, κάτι το οποίο αποτελεί διεθνή πρακτική με βάση της UNCLOS, τα θαλάσσια χωροταξικά σχέδια θα είναι άκρως αποδυναμωμένα και θα αποτελούν έμμεση υποχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου. Με ανυπολόγιστες συνέπειες.
*Η Στέλλα Κυβέλου είναι καθηγήτρια Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και εμπειρογνώμων της ΕΕ για τον ΘΧΣ στην Ανατολική Μεσόγειο.
ΠΗΓΗ:https://www.militaire.gr/toyrkika-parka-kai-elliniki-antidrasi-ta-toy-kaisaros-to-kaisari-kai-ti-deon-genesthai/
