ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 40ο ΙΟΥΛΙΟΣ – ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2017
του Φοίβου Κλόκκαρη, Αντιστράτηγου ε.α.
Θα επιχειρήσω τον εντοπισμό αδυναμιών και παραλείψεων στρατιωτικής φύσεως που σχετίζονται με την πολεμική δράση του 286 ΜΤΠ, με την προσδοκία ότι μπορεί να αποτελέσουν χρήσιμα διδάγματα για το μέλλον. Με την επίγνωση και τη συναίσθηση ότι στον πόλεμο δεν μπορούν να εφαρμοσθούν με ακρίβεια όσα σχεδιάζονται στην ειρήνη. Υπάρχουν οι αστάθμητοι παράγοντες, αλλά και ο φόβος του θανάτου και το αίμα, που επηρεάζουν αρνητικά τη δράση και τις αποφάσεις των μαχητών και ηγητόρων. Ο φόβος είναι ανθρώπινο φυσικό συναίσθημα και δικαιολογείται. Η αδιαφορία και η έλλειψη υπευθυνότητας, αντί της προσήλωσης στο καθήκον, ποτέ.
Αρχές του πολέμου – κανόνες διεξαγωγής των επιχειρήσεων
Υπήρξαν παραβιάσεις αρχών του πολέμου και των κανόνων διεξαγωγής των επιχειρήσεων κυρίως από το ΓΕΕΦ, αλλά και από υφιστάμενες διοικήσεις, με ολέθριες συνέπειες τόσο για το 286 ΜΤΠ όσο και για τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων ως συνόλου. Οι αρχές του πολέμου και οι κανόνες διεξαγωγής των επιχειρήσεων αναλύονται στο Εγχειρίδιο Εκστρατείας ΕΕ 100 – 1, «ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ».
Ασφάλεια κινήσεων – Λήψη καταλλήλου διάταξης
Η διαταγή του ΓΕΕΦ για μετακίνηση του τάγματος την 20ή Ιουλίου 1974 από τη Λευκωσία προς τη διάβαση Πανάγρων του Πενταδακτύλου υπό το φως της ημέρας σε έδαφος πεδινό και ακάλυπτο, χωρίς επαρκή αντιαεροπορική κάλυψη και με την πολεμική αεροπορία της Τουρκίας να έχει απόλυτη κυριαρχία αέρος, ήταν καταστροφική. Η μονάδα προσβλήθηκε από την τουρκική πολεμική αεροπορία στην περιοχή του χωριού Κοντεμένος και, ουσιαστικά, τέθηκε σε μεγάλο βαθμό εκτός μάχης. Εξουδετερώθηκε η διοίκησή της, ένας μηχανοκίνητος λόχος πεζικού (ΜΛΠ) και επηρεάστηκε σοβαρά η συνοχή της μονάδος, το ηθικό των ανδρών και το αξιόμαχό της, πριν εμπλακεί στον αγώνα. Στις απώλειές της περιλαμβάνονται έξι (6) τεθωρακισμένα BTR από τα δεκαεννέα (19) που διέθετε, επτά (7) νεκροί, είκοσι πέντε (25) τραυματίες και αριθμός ανδρών που υπέστησαν ψυχικά τραύματα (ψυχικές απώλειες) και έχασαν πρόσκαιρα το σθένος τους για περαιτέρω συμμετοχή στις επιχειρήσεις. Η αντιμετώπιση της αεροπορίας μόνο με τα πολυβόλα Κρινόφ 7,62 χιλ. δεν ήταν επαρκής. Οι πολυβολητές της μονάδας διακρίθηκαν για την αποφασιστικότητά τους να συνεχίσουν κατά της τουρκικής αεροπορίας κατά τη διάρκεια της προσβολής της φάλαγγας σε χαμηλό ύψος, προσφέροντας στα υπόλοιπα τμήματα κάποιο βαθμό κάλυψης.
Στην περίπτωση αυτή το ΓΕΕΦ παραβίασε τον Κανόνα «Ασφάλεια – Κάλυψη» που επιβάλλεται στην προπαρασκευή του στρατιωτικού ελιγμού για λήψη καταλλήλου διάταξης και την αρχή του πόλεμου «Ασφάλεια» (ΕΕ 100 -1 σελ. 27, 29). Η ίδια παραβίαση έγινε και στην περίπτωση του 281 ΤΠ, που προηγήθηκε την ίδια ημέρα στο ίδιο δρομολόγιο και υπέστη τις ίδιες συνέπειες στον ίδιο χώρο. Υπέστησαν και οι δύο μονάδες αιφνιδιασμό από τον αντίπαλο και μεγάλες απώλειες. Το ΓΕΕΦ δεν ικανοποίησε το εναγώνιο αίτημα του διοικητή του 286 ΜΤΠ αντισυνταγματάρχη Γεώργιου Μπούτου να κινηθεί τη νύκτα 19/20 Ιουλίου υπό την κάλυψη του σκότους ούτε ενίσχυσε το τάγμα με αντιαεροπορικά (Α/Α) μέσα.
Προϋποθέσεις αντεπιθέσεων
Η πραγματοποίηση της αντεπίθεσης της Εθνικής Φρουράς τη νύκτα 20/21 Ιουλίου, κατά του τουρκικού Π/Γ στην ακτή Πέντε Μίλι της Κερύνειας αποτελεί περίπτωση στην οποία έγιναν πολλές παραβιάσεις αρχών του πολέμου και κανόνων διεξαγωγής των επιχειρήσεων. Θα επικεντρωθώ στην ενέργεια αυτή, που αποτελεί μια από τις πιο χαρακτηριστικές του πολέμου. Πριν εκτοξευθεί η αντεπίθεση κάθε διοίκησης, πρέπει να εκτιμά εάν αυτή είναι «έγκαιρη», «σκόπιμη» και «δυνατή» (ΕΕ 100 – 1 σελ. 170). Στη συγκεκριμένη περίπτωση επληρούτο μόνο η προϋπόθεση «σκόπιμη».
«Έγκαιρη»
Παρά το γεγονός ότι υπήρχε ο αναγκαίος χρόνος, η εκδήλωση της αντεπίθεσης εβράδυνε. Η εκδήλωση της αντεπιθέσεως στις 02:30 παρείχε χρόνο μόνο δύο ωρών στις μονάδες να ενεργήσουν υπό την κάλυψη του σκότους, καθότι με το πρώτο φως της ημέρας, στις 04:40, θα έπρεπε να αναμένεται η εμφάνιση της τουρ- κικής αεροπορίας. Χάθηκε πολύτιμος χρόνος μιας ολόκληρης ημέρας και έδωσε την ευκαιρία στους Τούρκους να σταθεροποιήσουν το Π/Γ στην ακτή. Παραβιάσθηκε από το ΓΕΕΦ η προϋπόθεση «έγκαιρη». Υπήρχε επαρκής χρόνος για να προσανατολίσει την εφεδρεία του το ΓΕΕΦ, αφού υπήρχαν πληροφορίες για τη συγκέντρωση δυνάμεων και τον απόπλου της τουρκικής αποβατικής δύναμης, η κίνηση της οποίας παρακολουθείτο. Παραβιάσθηκε από το ΓΕΕΦ και ο κανόνας του τρόπου επέμβασης του Διοικητή που προβλέπει τον έγκαιρο προσανατολισμό των εφεδρειών του (ΕΕ 100 – 1 σελ. 164).
Επισημαίνεται ότι μια αποβατική επιχείρηση είναι πολύπλοκη ενέργεια, που παρουσιάζει μεγάλη τρωτότητα, ιδιαίτερα στο αρχικό στάδιο εκδήλωσής της κατά την κίνηση της αποβατικής δύναμης από τη θάλασσα προς τη ξηρά και πριν σταθεροποιηθεί επί της ακτής. Στον χρόνο αυτό θα πρέπει να δεχθεί το βάρος των πυρών του αμυνομένου (ευθυτενούς και καμπύλης τροχιάς) και να αντιμετωπίσει τις οχυρώσεις και τα κωλύματα στην ακτή. Πέραν τούτου θα πρέπει να αντιμετωπίσει και τη δράση των αεροναυτικών δυνάμεων του αμυνομένου, που στη συγκεκριμένη περίπτωση προβλεπόταν να διαθέσει η Ελλάδα βάσει του Σχεδίου Αμύνης Κύπρου. Δυστυχώς, τίποτε από όλα αυτά δεν έγινε στο Πέντε Μίλι. Πραγματοποιήθηκε αποβίβαση αντί απόβαση.
«Δυνατή»
Από το ΓΕΕΦ παραβιάσθηκε και η προϋπόθεση «Δυνατή». Το ΓΕΕΦ είχε στη διάθεση του αξιόμαχες εφεδρείες, όπως η Διοίκηση Καταδρομών (ΔΚ), η ΕΛΔΥΚ και η Διοίκηση Ιππικού Τεθωρακισμένων (ΔΙΤ). Στα πλαίσια του ΣΑΚ και ειδικά στην περίπτωση Π/Γ στη δυτική ακτή της Κερύνειας, η ΔΙΤ (Διοίκηση Μάχης – ΔΜΑ) συμμετείχε στο Σχέδιο «ΒΕΛΟΣ» με αποστολή την εξάλειψη του Π/Γ. Θα ενεργούσε με την 23 ΕΜΑ και το 286 ΜΤΠ και θα υπερασπίζετο η ενέργεια της από 3 Μοίρες Πυροβολικού και Λόχο Βαρέων Όπλων (120 ΛΒΟ).
Κατά του δημιουργηθέντος τουρκικού Π/Γ το ΓΕΕΦ δεν χρησιμοποίησε τη ΔΙΤ ή άλλη αξιόμαχη εφεδρεία του. Προσπάθησε καθυστερημένα και υπό το κράτος σύγχυσης και πανικού να δημιουργήσει δύναμη αντεπιθέσεως με ανε- παρκείς δυνάμεις, χωρίς οργανικούς δεσμούς μεταξύ τους, χωρίς πλήρη επάνδρωση και με μειωμένη μαχητική ισχύ. Δύναμη που δεν μπορούσε να επιφέρει αποφασιστικό αποτέλεσμα κατά του εχθρού. Στον δυτικό τομέα του Π/Γ ενεργούσαν τμήματα των μονάδων 286 ΜΤΠ(-), 281 ΤΠ (-) και το επιστρατευθέν την 20η Ιουλίου 316 ΤΕ (-), που είχαν υποστεί σοβαρές απώλειες από τον εχθρό, η επιστρά- τευσή τους ήταν σε εξέλιξη και είχαν χαμηλό ηθικό πριν την είσοδο τους στον αγώνα. Στον ανατολικό τομέα του Π/Γ δεν υπήρχαν ουσιαστικά μονάδες για αντεπίθεση. Στον τομέα αυτό το 3ο ΤΣ διέθετε το 251 ΤΠ, που ήταν καταπονημένο, αφού αντιμετώπιζε μόνο του για μια ολόκληρη μέρα το Π/Γ, και τις επιστρατευόμενες μονάδες 306 ΤΕ και 326 ΤΕ, των οποίων η επιστράτευση απέτυχε. Οι πιο πάνω μονάδες ήταν εξοπλισμένες με τον βασικό εξοπλισμό των μονάδων πεζικού της Εθνικής Φρουράς, δηλαδή παλαιού τύπου τυφέκια Enfield και οπλοπολυβόλο Bren, ενώ δεν είχαν την επαρκή εκπαίδευση για διεξαγωγή αγώνα κατά τη νύκτα. Υποστήριξη πυροβολικού δεν διατέθηκε. Ουσιαστικά παραβιάσθηκε από το ΓΕΕΦ η προϋπόθεση «Δυνατή» για την εκδήλωση της αντεπίθεσης.
Πέραν τούτου παραβιάσθηκαν και άλλες αρχές του πολέμου, όπως η «Απλότης», η «Ενότητα Διοικήσεως», ο «Ελιγμός», το «Ηθικό» και οι κανόνες διεξαγωγής επίθεσης «Συνταύτιση Προσπαθειών», «Υπεροχή Πυρός», «Ελιγμός», «Διατήρηση της επαφής», όπως αυτές περιγράφονται στο ΕΕ 100 – 1 «Επιχειρήσεις».
Απόβαση
Η περίπτωση αποβατικής ενέργειας για δημιουργία Π/Γ σε ακτή της Κύπρου από την Τουρκία ήταν κύρια απειλή την οποία αντιμετώπιζε η Εθνική Φρουρά με το ΣΑΚ «ΑΦΡΟΔΙΤΗ». Απειλή η οποία μπορούσε να συνδυασθεί με εκείνη του υφιστάμενου θύλακα των Τουρκοκυπρίων (Τ/Κ) και ΤΟΥΡΔΥΚ Λευκωσίας – Αγύρτας – Αγίου Ιλαρίωνα – χωριό Τέμπλος. Ένας θύλακας που μπορούσε να λειτουργήσει ως ένα είδος εκτεταμένου αεροπρογεφυρώματος (ΑΠ/Γ) που προσήγγιζε τις ακτές της Κερύνειας σε απόσταση 2 περίπου χλμ και 5χλμ από την ακτή Πέντε Μίλι. Μια αποβατική ενέργεια στις ακτές της Κερύνειας και συνένωση με τον θύλακα δημιουργούσε τις προϋποθέσεις για ευρείας κλίμακας επιθετική ενέργεια της Τουρκίας κατά της Κύπρου. Ουσιώδες στοιχείο είναι ότι η Τουρκία δεν είχε τη δυνατότητα και τα μέσα να ενισχύσει από αέρος τον θύλακα με άρματα και πυροβολικό, που ήταν απαραίτητα για ευρείας κλίμακας επιθετική επιχείρηση και αντιμετώπιση των δυνάμεων της Εθνικής Φρουράς. Αυτό μπορούσε να το πράξει μόνο με αποβατική ενέργεια σε ακτή της Κύπρου και τη διευκόλυνε εκείνη της Κερύνειας, γιατί θα μπορούσε να υποβοηθηθεί από τον θύλακα, για να γίνει συνένωση και διεύρυνση του Π/Γ. Στον θύλακα οι Τούρκοι δεν διέθεταν ούτε ένα άρμα ούτε ένα πυροβόλο. Η κύρια προσπάθεια (ΚΠ) του ΓΕΕΦ θα έπρεπε να δοθεί στην έγκαιρη εν τη γενέσει του οποιουδήποτε Π/Γ σε ακτή, πριν τη σταθεροποίηση και διεύρυνσή του. Να απαγορευθεί η μεταφορά αρμάτων και πυροβολικού για τους λόγους που αναφέραμε πιο πάνω. Το ΓΕΕΦ φαίνεται ότι εκτίμησε εσφαλμένα ως κύρια προσπάθεια την εξάλειψη του θύλακα Λευκωσίας – Αγύρτας και ως δευτερεύουσα το Π/Γ στο Πέντε Μίλι. Ο Τούρκος διοικητής της 39ης Μεραρχίας Πεζικού (ΠΖ) στρατηγός Bedrettin Demirel, που ηγήθηκε της εισβολής, σημειώνει στο βιβλίο του «Οι δρόμοι που οδηγούν στον πόλεμο» ότι: «…η μεγαλύτερή μας ανησυχία ήταν η αποτυχία του πρώτου κύματος των δυνάμεων με επέμβαση των αεροπορικών και ναυτικών δυνάμεων του εχθρού…». Σε άλλο σημείο στο ίδιο βιβλίο γράφει: «…Οι μονάδες ζητούσαν άρματα και έλεγαν ότι αν δεν τους δοθούν δεν θα μπορούσαν να αντέξουν…».
Διαταγή αντεπιθέσεως κατά του προγεφυρώματος
Η αντεπίθεση που πραγματοποιήθηκε στο Πέντε Μίλι τη νύκτα 20/21 Ιουλίου ήταν ενέργεια επιπέδου ΓΕΕΦ και θα έπρεπε να πραγματοποιηθεί, όπως εξάλλου προβλεπόταν και από τα σχέδια υπό την άμεση διεύθυνση και παρακολούθηση του αγώνα εκ του σύνεγγυς. Με μια ισχυρή δύναμη αντεπιθέσεως, όπως η ΔΜΑ, υποστηριζομένη από επαρκές πυροβολικό και μια δύναμη αναχαίτισης του εχθρού, όπως η ΙΙΙ ΑΤΔ. Και οι δύο δυνάμεις υπό τη διεύθυνση του ΓΕΕΦ. Στην αντεπίθεση στο Πέντε Μίλι η διεύθυνση του αγώνα αφέθηκε δυστυχώς στην ΙΙΙ ΑΤΔ. Η διαταγή αντεπιθέσεως που εκδόθηκε από το ΓΕΕΦ και διαβιβάσθηκε μέσω της ΙΙΙ ΑΤΔ ήταν δραματικά ελλιπής και περιελάμβανε ελάχιστα από τα βασικά στοιχεία που προβλέπονται στις διαταγές αντεπιθέσεως, όπως η κατάσταση του εχθρού και των μονάδων αναχαίτισης της Εθνικής Φρουράς, στοιχεία ελιγμού και συντονισμού των επιτιθεμένων μονάδων και υποστήριξη με πυρά (ΕΕ 100 -1 σελ. 166). Αυτό το συμπέρασμα βγαίνει μέσα από την οπτική γωνία των εκτελεστών, όπως περιγράφεται στο παρόν βιβλίο.
«Απλότητα»
Η αντεπίθεση πραγματοποιήθηκε σε συνθήκες πολυπλοκότητας. Παραβιάσθηκε η αρχή του πολέμου «Απλότητα» (ΕΕ 100-1 σελ. 26, 125) στην οργάνωση των μονάδων αντεπιθέσεως, οι οποίες δεν είχαν οργανικούς δεσμούς μεταξύ τους, σύζευξη και επικοινωνία. Δεν προσδιορίστηκε με σαφήνεια η δύναμη αντεπίθεσης και η δύναμη αναχαίτισης. Η επιλογή της προικοδότησης της ΙΙΙ ΑΤΔ με επιπλέον δυνάμεις για πραγματοποίηση της αντεπίθεσης απέτυχε παταγωδώς υπό τας συνθήκας που έλαβε χώραν.
«Ενότητα Διοικήσεως»
Παραβιάσθηκε η αρχή του πολέμου «Ενότητα Διοικήσεως» (ΕΕ 100 – 1 σελ. 26, 48), αφού οι μονάδες αντεπιθέσεως, το 286 ΤΠ (-), το 281 ΤΠ (-) και το 316 ΤΕ (-), δεν ήταν εντεταγμένες οργανικά ούτε τελούσαν υπό τη διοίκηση ενός υπεύθυνου Διοικητή. Δεν υπήρχε Διοικητής επιπέδου Συντάγματος, ο οποίος να έχει την εξουσία, το επιτελείο και τα μέσα για τον έλεγχο και τη διεύθυνση του αγώνα ούτε διοίκηση η οποία να βρίσκεται στην περιοχή του Π/Γ. Η ενέργειά τους συντονίστηκε εσπευσμένα από τον αντισυνταγματάρχη του ΓΕΕΦ Κωνσταντίνο Μπούφα, που ήταν νεότερος του διοικητή του 281 ΤΠ. Ο αντισυνταγματάρχης Μπούφας δεν γνώριζε το προσωπικό των μονάδων ούτε είχε τα μέσα για να διευθύνει και να επεμβαίνει κατά τη διεξαγωγή του αγώνα. Η ΙΙΙ ΑΤΔ διέταξε τον διοικητή του 3ου ΤΣ να συντονίσει την αντεπίθεση, αλλά αυτό δεν λειτούργησε και δεν υπήρξε συντονισμός των ενεργειών του δυτικού και ανατολικού τομέα. Δεν λήφθηκαν τα μέτρα συντονισμού και ελέγχου, όπως καθορίζονται στο ΕΕ 100 – 1 σελ. 48, από ένα υπεύθυνο Διοικητή.
«Συνταύτιση Προσπαθειών»
Παραβιάστηκε ο κανόνας διεξαγωγής επιθετικής ενέργειας «Συνταύτιση Προσπαθειών» (ΕΕ100 – 1 σελ. 64), αφού δεν υπήρξε συνεργασία και συντονισμός των προσπαθειών μεταξύ του Δυτικού και Ανατολικού τομέα στο Π/Γ, δεν υπήρχε επικοινωνία ούτε σύνδεσμος μεταξύ τους ούτε επαφή με τα αναχαιτίζοντα τμήματα του 251 ΤΠ ούτε καθορισμός Αντικειμενικών Σκοπών (ΑΝΣΚ) στις επιτιθέμενες δυνάμεις και κυρίας προσπάθειας (ΚΠ). Δεν τέθηκε καν θέμα συντονισμού των δυνάμεων ελιγμού με τις δυνάμεις υποστηρίξεως, αφού δεν διατέθηκε πυροβολικό.
«Υπεροχή Πυρός» – «Ελιγμός»
Παραβιάσθηκε η αρχή του πολέμου «ελιγμός» και οι κανόνες διεξαγωγής επιθετικής ενέργειας «ελιγμός» και «Υπεροχή Πυρός» (ΕΕ 100 – 1 σελ. 47, 64), αφού η προώθηση της επιτιθέμενης δύναμης προς τον εχθρό δεν έγινε υπό την συνεχή κάλυψη ισχυρού πυρός, προκειμένου να καθηλωθεί ο εχθρός στις θέσεις του και να υποστεί τις ολιγότερες δυνατές απώλειες η επιτιθέ- μενη δύναμη. Ήταν σοβα- ρότατη παράλειψη να μη διατεθεί πυροβολικό για την υποστήριξη της αντεπίθε- σης, αφού υπήρχε διαθέ- σιμο στην περιοχή του Πενταδακτύλου (182 ΜΠΠ, 198 ΠΟΠ, 183 ΜΠΠ). Πέραν τούτου δεν έγινε ούτε εκμετάλλευση του πυροβολικού Γενικής Υποστηρίξεως του ΓΕΕΦ, που σύμφωνα με το ΣΑΚ «ΑΦΡΟΔΙΤΗ» προβλεπόταν να διατεθεί για την αντιμετώπιση εχθρικής αποβατικής ενέργειας. Στην περίπτωση του τουρκικού Π/Γ στο Πέντε Μίλι της Κερύνειας υπήρχε δυνατότητα μιας στρατιωτικής νίκης της Εθνικής Φρουράς, που χάθηκε επειδή το ΓΕΕΦ και η Ελλάδα δεν εφάρμοσαν το ΣΑΚ. Υπήρχε ο χρόνος, οι πληροφορίες, οι δυνάμεις, οι οχυρώσεις και τα μέσα.
«Ηθικό»
Παραβιάσθηκε κατά τη διεξαγωγή της επιθετικής ενέργειας η αρχή του πολέμου «Ηθικό» (ΕΕ 100 -1 σελ. 27 και 49), αφού οι μονάδες που πραγματοποίησαν την αντεπίθεση είχαν χαμηλό ηθικό, λόγω των απωλειών που είχαν πριν την είσοδό τους στον αγώνα, και της έλλειψης πληροφοριών για τις θέσεις και τη δραστηριότητα του εχθρού στο Π/Γ. Τα τάγματα 286 ΜΤΠ και 281 ΜΤΠ (-) είχαν προσβληθεί από την τουρκική αεροπορία στην περιοχή του χωριού Κοντεμένος την 20ή Ιουλίου και Λόχος του 316 ΤΕ (-) υπέστη αιφνιδιασμό και απώλειες την ίδια ημέρα, όταν κινούμενο προς Κερύνειας έπεσε στα τουρκικά τμήματα αποκοπής στην περιοχή Έξι Μίλι στο δυτικό τομέα του Π/Γ. Στους παράγοντες που συνετέλεσαν στην πτώση του ηθικού των δυνάμεων της Εθνικής Φρουράς, και όχι μόνο του 286 ΜΤΠ, ήταν το πραξικόπημα, η εγκληματική καθυστέρηση του ΓΕΕΦ να εφαρμόσει το ΣΑΚ και η μη διάθεση από την Ελλάδα των προβλεπομένων από το σχέδια Ενισχύσεων. Αυτοί οι τρεις παράγοντες έδρασαν καταλυτικά στο αξιόμαχο της Εθνικής Φρουράς, αφού χάθηκε η εμπιστοσύνη του προσωπικού προς την ηγεσία του και το ψυχικό σθένος του.
Σύστημα Διοίκησης Ελέγχου Πληροφοριών (ΣΔΕΠ)
Παρουσιάστηκαν σοβαρότατα προβλήματα στη λειτουργία του ΣΔΕΠ της Εθνικής Φρουράς με πολύ δυσμενείς επιπτώσεις στη διεξαγωγή των επιχειρήσεων. Τα κυριότερα αίτια εντοπίζονται στην ανεπάρκεια των μέσων επικοινωνίας και ιδιαίτερα στους Σταθμούς Ασυρμάτων (Σ/Α), στις παραλείψεις διοικήσεων να τηρούν σύνδεσμο και επαφή με τα φίλια τμήματα και να τα ενημερώνουν συνεχώς για τις δραστηριότητες του εχθρού, και στο γεγονός ότι το ΓΕΕΦ, που δεν είχε αρχηγό, δεν ασκούσε κεντρικό έλεγχο και διεύθυνση των επιχειρήσεων.
Η συμμετοχή του 286 ΜΤΠ στις επιχειρήσεις, όπως και πολλών μονάδων της Εθνικής Φρουράς, χαρακτηρίζεται από συνεχή έλλειψη πληροφοριών για τον εχθρό και τα φίλια τμήματα. Χαρακτηρίζεται, επίσης, από έλλειψη επαφής με τα προϊστάμενα και τα υφιστάμενα κλιμάκια, με τις γειτονικές μονάδες, τις μονάδες υποστηρίξεως και τα σε επαφή με τον εχθρό τμήματα. Είναι πολλά τα παραδείγματα των στελεχών που ψάχνουν στο πεδίο της μάχης να βρουν ένα τηλέφωνο σε κάποιο σπίτι για επιχειρησιακούς σκοπούς ή δεν μπορούν να αποκτήσουν επικοινωνία με τον ΣΑ σε κρίσιμες φάσεις, υπό την πίεση του εχθρού, για να πάρουν οδηγίες από την προϊστάμενή τους διοίκηση, όπως π.χ. στην περιοχή νοτίως του Αγίου Ερμολάου και του Αγίου Βασιλείου μεταξύ του 1ου Μηχανοκίνητου Λόχου Πεζικού (ΜΛΠ) και της διοίκησης του 286 ΜΤΠ τη 15η Αυγούστου ή στην περιοχή Λαπήθου την 6η Αυγούστου, όπου τα τμήματα του 2ου Μηχανοκίνητου Λόχου Πεζικού (ΜΛΠ), επειδή δεν διέθεταν ασυρμάτους, δεν μπορούσαν να επικοινωνήσουν μεταξύ τους, με τον διοικητή του λόχου τους και με τα υπόλοιπα τμήματα της Εθνικής Φρουράς που αμύνονταν στην περιοχή. Την 20ή Ιουλίου παρουσιάσθηκε μια απαράδεκτη κατάσταση από πλευράς ενημέρωσης προϊσταμένων διοικήσεων προς υφιστάμενες για τις θέσεις και τη δραστηριότητα του εχθρού. Το ίδιο συνέβη μεταξύ γειτονικών μονάδων, μονάδων που ενεργούσαν στην ίδια ζώνη ευθύνης, και των τμημάτων επαφής με τον εχθρό. Το 286 ΜΤΠ διατάχθηκε να μετακινηθεί στην περιοχή Κερύνειας και να έρθει σε επαφή με τη διοίκηση του 3ου ΤΣ στη Γλυκιώτισσα. Το ΓΕΕΦ και η ΙΙΙ ΑΤΔ αγνοούσαν τη θέση του 3ου ΤΣ και των μονάδων του. Αγνοούσαν την εχθρική δραστηριότητα στην περιοχή Πέντε Μίλι, επτά ολόκληρες ώρες μετά την αποβίβαση των Τούρκων. Ο λόχος του 316 ΤΕ που προηγήθηκε του 286 ΜΤΠ, κινήθηκε την 20ή Ιουλίου προς την περιοχή Κερύνειας, μέσω διάβασης Πανάγρων, χωρίς να του δοθούν πληροφορίες για τον εχθρό. Προσέκρουσε κυριολεκτικά στα τμήματα αποκοπής του εχθρού στην περιοχή Έξι Μίλι, αιφνιδιάστηκε και υπέστη απώλειες. Το ίδιο συνέβη και με τον ουλαμό τριών αρμάτων Τ-34 που ακολούθησε, ως επικεφαλής της φάλαγγας του 286 ΜΤΠ.
Τη νύκτα 20/21 Ιουλίου οι μονάδες 286 ΜΤΠ (-), 281 ΜΤΠ (-) και το 316 ΤΕ (-) πραγματοποίησαν την αντεπίθεση του Π/Γ στο Πέντε Μίλι, χωρίς να τους δοθούν πληροφορίες για τον εχθρό από τις προϊστάμενές τους διοικήσεις ΙΙΙ ΑΤΔ και ΓΕΕΦ. Στην περιοχή του Π/Γ την 20ή Ιουλίου διεξήγετο από το 251 ΤΠ υπό το 3ο ΤΣ αγώνας για μια ολόκληρη ημέρα. Θα έπρεπε τα προϊστάμενα κλιμάκιά τους, ΙΙΙ ΑΤΔ και ΓΕΕΦ, να έχουν συνεχή επαφή και ενημέρωση για την κατάσταση (εχθρός, φίλιες δυνάμεις). Σε περίπτωση διακοπής της επικοινωνίας το προϊστάμενο κλιμάκιο οφείλει να την αποκαταστήσει με ευθύνη του. Λόγω προβλημάτων στην αποκατάσταση επικοινωνίας με Σ/Α, δεν υπήρχε επαφή μεταξύ του 286 ΜΤΠ και της 183 ΜΠΠ την 20ή Ιουλίου στην περιοχή του Καραβά και τη 15η Αυγούστου στην περιοχή Αγίου Ερμολάου. Κατά τη μετακίνηση του την 20ή Ιουλίου από τη Λευκωσία προς τη Διάβαση Πανάγρων το 286 ΜΤΠ δεν γνώριζε ότι μπροστά του στο ίδιο δρομολόγιο προηγείτο κίνηση του 281 ΤΠ ούτε ότι το εν λόγω τάγμα υπέστη αεροπορική επίθεση στην περιοχή του χωριού Κοντεμένου, εκεί που συνέβη το ίδιο και με το 286 ΜΤΠ.
Οργάνωση – Συνοχή – Ηγεσία
Κατά τη χρησιμοποίηση του 286 ΜΤΠ από το ΓΕΕΦ στις επιχειρήσεις έγιναν σοβαρές παραβιάσεις των αρχών Οργανώσεως, Διοίκησης – Ηγεσίας και της αρχής του πολέμου «απλότητα» (ΕΕ 100 – 1 σελ. 9 και 26). Και στις δύο φάσεις της εισβολής το τάγμα κατακερματίστηκε σε πολλά τμήματα, για συμμετοχή σε διαφορετικά μέτωπα, με διαφορετικές αποστολές και διοικητική υπαγωγή.
Στην πρώτη φάση ενήργησαν τμήματά του ταυτόχρονα στην περιοχή του Π/Γ Πέντε Μίλι και τη Διάβαση Πανάγρων, στο Ύψωμα Άσπρος, Α/Δ Λευκωσίας, στο χωριό Λεύκα, στην περιοχή του κέντρου «Αρκάδι» και στην περιοχή του χωριού Μιας Μηλιάς – Κουτσοβέντης.
Υπήρξε συνεχής αλλαγή της υπαγωγής του τάγματος σε διαφορετική προϊστάμενη διοίκηση, δηλ. τη ΔΙΤ/ΓΕΕΦ, την ΙΙΙ ΑΤΔ, υπό τον αντισυνταγματάρχη Κωνσταντίνο Μπούφα, υπό το 281 ΤΠ, υπό το 231 ΤΠ, το 11ο ΤΣ, το ΓΕΕΦ, τη ΙΙ ΑΤΔ και το 6ο ΤΣ.
Υπήρξαν αλλαγές στη διοίκηση του τάγματος (ο Ανχης Παναγιώτης Σταυρόπουλος παρέμεινε διοικητής του τάγματος μόνο δέκα ημέρες), και μεταθέσεις μονίμων στελεχών που γνώριζαν τη μονάδα, όπως του υπολοχαγού Εμμανουήλ Συλλιγάρδου και του έφεδρου ανθυπολοχαγού Χρήστου Τουφεξή.
Η ένταξη μιας μονάδας υπό διοίκηση άλλης μονάδος του ιδίου επιπέδου και μάλιστα διαφορετικής οργάνωσης, όπως του 286 ΜΤΠ υπό τη διοίκηση του 281 ΤΠ και του 231 ΤΠ, δεν ενδείκνυται. Όπως δεν ενδείκνυται η υπαγωγή μιας μονάδος σε ένα αξιωματικό υπό ασαφές καθεστώς διοικητικής σχέσης και χωρίς να διαθέτει αυτός επιτελείο και μέσα άσκησης της διοίκησης και διεύθυνσης του αγώνα, χωρίς να γνωρίζει το υφιστάμενο προσωπικό του, όπως στην περίπτωση του Ανχη Κωνσταντίνου Μπούφα στην αντεπίθεση κατά του Π/Γ στο Πέντε Μίλι, μια από τις κρισιμότερες ενέργειες της Εθνικής Φρουράς. Στο ΕΕ 100 – 1 σελ. 9 τονίζεται εμφαντικά η ευθύνη του διοικητή να γνωρίζει σε βάθος τους υφισταμένους του. Στο σύγγραμμα «Η Τέχνη του Πολέμου» του Σουν Τζου ο παράγων «Διοικητής» είναι ένας από τους πέντε που επηρεάζουν τον πόλεμο. Ο κατακερματισμός του 286 ΜΤΠ σε πολλά τμήματα, και σε διαφορετικές περιοχές, η συνεχής αλλαγή της υπαγωγής του και των διοικητών του, οι μεταθέσεις μονίμων στελεχών του σε συνδυασμό και με άλλες εγγενείς αδυναμίες, όπως η επάνδρωσή του, οι ελλείψεις σε Σ/Α και η κατάσταση συντηρήσεως του BTR, αλλά και το ισχυρό πλήγμα και οι απώλειες που δέχθηκε από την τουρκική αεροπορία με την έναρξη των επιχειρήσεων, είχαν σοβαρές επιπτώσεις στη μαχητική ικανότητά του.
Δημιουργήθηκαν πολλά προβλήματα που αποδιοργάνωσαν τη μονάδα. Προβλήματα που σχετίζονται με τη διάρρηξη των οργανικών δεσμών των τμημάτων, και την ενάσκηση της διοίκησης του συντονισμού και του ελέγχου. Προβλήματα που σχετίζονται με τη γνώση του προσωπικού, την ψυχική επαφή προϊσταμένων/ υφισταμένων, τη γνώση των δυνατοτήτων των μέσων, τις επικοινωνίες, τη σύζευξη με άλλες μονάδες διαφορετικής οργάνωσης, την τεχνική υποστήριξη σε λοιπά θέματα διοικητικής μέριμνας (ΔΜ), όπως η τροφοδοσία και η παροχή πρώτων βοηθειών σε τραυματίες, η επισκευή βλαβών των BTR κ.λπ.
Όλα αυτά τα προβλήματα συνοχής, ηγεσίας, απωλειών, υποστήριξης ΔΜ, έλλειψης επικοινωνιών και συνδέσμου, είναι από τις κύριες αιτίες, πέραν της συντριπτικής υπεροχής του αντιπάλου, που επηρέασαν σοβαρά το ηθικό των ανδρών του 286 ΜΤΠ. Αυτό το τοπίο πρέπει να ιδωθεί και μέσα από το πρίσμα τριών βασικών παραγόντων που θίξαμε στο θέμα «Ηθικό» κατά την αντεπίθεση του Π/Γ.
Η ανεπαρκής επάνδρωση εδαφών τακτικής σημασίας, όπως την 6η Αυγούστου στο χωριό Αγριδάκι και στη Λάπηθο, τη 14η Αυγούστου στον ́Αγιο Βασίλειο και τη 15η Αυγούστου στην περιοχή νοτίως Αγίου Ερμολάου και χωρίς την αναγκαία υποστήριξη, είχαν ως αποτέλεσμα να προκληθούν καταστάσεις αφόρητης πίεσης, αποδιοργάνωσης και τελικά άτακτης υποχώρησης. Κατά τη δεύτερη φάση το 286 ΜΤΠ δεν διατάχθηκε να οργανώσει τη σύμπτυξη των δυνάμεών του ούτε να διεξαγάγει επιβραδυντικό αγώνα. Λόγω της αριθμητικής ανεπάρκειας των δυνάμεων και της ανυπαρξίας του αναγκαίου αντιαρματικού οπλισμού, προκλήθηκε η κατάρρευση του μετώπου Κοντεμένος – Σκυλλούρα – Άγιος Βασίλειος και η άτακτη υποχώρηση του τάγματος με μόνη σημαντική εξαίρεση εκείνη του τμήματος που αξιοποίησε το καταληφθέν από τους Τούρκους άρμα Μ47 και το τεθωρακισμένο Μ113, που επιβράδυνε τον εχθρό στην περιοχή Σκυλλούρας με σκληρό αγώνα κατά υπέρτερων δυνάμεων. Ο Σουν Τζου στο σύγγραμμά του «Η τέχνη του πολέμου» καθορίζει το «Ηθικό» ως τον πρώτο από τους πέντε παράγοντες που επηρεάζουν τον πόλεμο και τονίζει ότι αυτό κάνει τους ανθρώπους να αψηφούν τον θάνατο και να μην παρουσιάζουν ούτε «την ελάχιστη απειθαρχία».
Αναγνωρίσεις – Ασφάλεια – Πληροφορίες – Λήψη επαφής με τον εχθρό
Η εκτέλεση αναγνώρισης, σε περιοχές που μας ενδιαφέρουν επιχειρησιακά, πραγματοποιείται με επιτήρηση, κινήσεις, πυρά και λήψη επαφής με τον εχθρό. Είναι δραστηριότητα που επιβάλλεται για τη συλλογή πληροφοριών που αφορούν κυρίως τον εχθρό και το έδαφος. Οι πληροφορίες αυτές είναι τελείως αναγκαίες για την αποφυγή αιφνιδιασμού, τη λήψη μέτρων ασφαλείας, την εκτίμηση της κατάστασης και τη σχεδίαση των επιχειρήσεων. Η διατήρηση της επαφής με τον εχθρό συμβάλλει στη συλλογή των αναγκαίων πληροφοριών (ΕΕ 100 – 1 σελ. 33, 64).
Το 286 ΜΤΠ κατά τη μετακίνησή του από Λευκωσία στη διάβαση Πανάγρων την 20ή Ιουλίου παρέλειψε να προαποστείλει τμήμα αναγνωρίσεως (στρατοπεδεία) για τον έλεγχο του δρομολογίου και του νέου χώρου συγκεντρώσεως του τάγματος από τυχόν κωλύματα (π.χ. κατεστραμμένες γέφυρες) και εχθρική δραστηριότητα. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να καθηλωθεί το τάγμα έξω από το χωριό Κοντεμένος, όταν συνάντησε εμπόδιο στο δρομολόγιο και ανέκοψε την κίνησή του. Η ακινησία του τάγματος και η μείωση των αποστάσεων μεταξύ των BTR αύξησε την τρωτότητά του στην προσβολή της τουρκικής αεροπορίας. Υπήρξαν και άλλες παρόμοιες περιπτώσεις, όπως το λόχου του 316 ΤΕ που κινήθηκε προς την Κερύνεια και υπέστη αιφνιδιασμό από τουρκική ενέδρα στο Έξι Μίλι την 20ή Ιουλίου. Αυτές οι παραλείψεις αποτελούν ουσιαστικά παραβίαση της αρχής του πολέμου «Ασφάλεια» που επιβάλλει «… λήψη των απαιτουμένων μέτρων προς αποφυγή του αιφνιδιασμού…» και του κανόνα «Ασφάλεια – Κάλυψη», και που επιβάλλεται στα πλαίσια της προπαρασκευής του στρατιωτικού ελιγμού για τη συγκέντρωση μέσων και λήψη καταλλήλου διατάξεως με μετακίνηση των δυνάμεων (ΕΕ 100 – 1 σελ. 27 και σελ. 29).
Οπλικά Συστήματα – Μέσα
Από τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων διαπιστώθηκε ότι τα BTR του 286 ΜΤΠ αλλά και άλλα μέσα και οπλικά συστήματα της Εθνικής Φρουράς, όπως τα άρματα Τ-34, λόγω παλαιότητας και προβλημάτων τεχνικής υποστήριξης και συντήρησης από τον καιρό της ειρήνης, δεν ανταποκρίθηκαν επαρκώς στις απαιτήσεις του επιχειρησιακού περιβάλλοντος. Παρουσίασαν συχνές μηχανικές βλάβες, που αντιμετωπίσθηκαν με πολύ μεγάλη δυσκολία, λαμβανομένου υπόψη και του γεγονότος της μεγάλης δια- σποράς της μονάδας και της υπαγωγής τμημάτων της σε διοικήσεις διαφορετικής οργά- νωσης, που αδυνατούσαν να υποστηρίξουν τα μέσα. Η υψηλή στάθμη συντήρησης του υλικού αποτελεί ένα από τους συντε- λεστές της μαχητικής ισχύος (ΕΕ 100 -1 «Μαχητική Ισχύς» σελ. 30). Υπήρξαν και σοβαρές ελλείψεις σε μέσα διεξαγωγής του αγώνα, όπως κατάλληλος ατομικός οπλι- σμός, σταθμοί ασυρμάτου καθώς και περιπτώσεις ελλιπούς εκπαί- δευσης σε ομαδικά όπλα από όλο το προσωπικό στα πλαίσια εναλλαξιμότητας στην εκπαίδευση ειδικοτήτων (π.χ. πολυβόλο). Η κατάργηση του Λόχου Υποστηρίξεως του 286 ΜΤΠ, που έγινε με τη μεταφορά της μονάδας στην Κοκκινοτριμιθιά, δημιούργησε δυσχέρειες στη Μονάδα, η οποία στερήθηκε οργανικών στοιχείων ΠΑ 106χιλ., τα οποία ήταν ιδιαίτερα αναγκαία στην περιοχή Σκυλλούρας – Αγίου Βασιλείου τη 14η και τη 15η Αυγούστου, όταν το Τάγμα αντιμετώπισε επίθεση τουρκικών αρμάτων.
Η εμπειρία των επιχειρήσεων της Εθνικής Φρουράς το 1974 διδάσκει ότι οι ελλείψεις κύριων μέσων διεξαγωγής του αγώνα, η ανεπαρκής εκπαίδευση και η διατήρηση πεπαλαιωμένων και αναξιόπιστων οπλικών συστημάτων στο δυναμικό μιας δύναμης, έχουν ως συνέπεια να πληρώνεται φόρος αίματος στον πόλεμο. Είναι προτιμότερο να πληρωθεί φόρος στο χρήμα στην ειρήνη και να χυθεί περισσότερος ιδρώτας στην εκπαίδευση.
1. Το άρθρο είναι απόσπασμα από το επίμετρο του βιβλίου «286 ΜΤΠ, Πολεμικό Ημερολόγιο 1974», του συγγραφέα Δημήτρη Ηρ. Ταλιαδώρου και έκδοση του Συνδέσμου Πολεμιστών 286 ΜΤΠ – 1974, Λευκωσία 2010.
