14/7/2025
Του Δρα Δημ. Σταθακόπουλου
Το καθεστώς των πράξεων de facto οργάνων – Η περίπτωση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου (2019- 2025)
Το ζήτημα της νομιμότητας και της ακυρωσιμότητας πράξεων που εκδίδονται από de facto διοικητικά ή κρατικά όργανα απασχολεί διαχρονικά τη θεωρία και την πράξη του Διεθνούς Δικαίου.
Ιστορικά, το ρωμαϊκό δόγμα της Lex Barbarius Philippus (Digesta 1.14.3) διαμόρφωσε την αρχή ότι, για λόγους ασφάλειας δικαίου και προστασίας τρίτων, οι πράξεις ενός οργάνου που κατέχει αξίωμα de facto, ακόμη κι αν έχει διοριστεί αντικανονικά, θεωρούνται έγκυρες και ισχυρές έως ότου ακυρωθούν (Craig, 2008).
Κατά συνέπεια, δεν είναι a priori άκυρες, αλλά ακυρώσιμες: ισχύουν μέχρι να προσβληθούν ενώπιον αρμοδίου οργάνου.
Η αρχή αυτή διατηρείται και σήμερα τόσο στο εσωτερικό διοικητικό δίκαιο (Σβώλος–Βεζανής, 1958, Σπηλιωτόπουλος, 1982 ) όσο και στο δημόσιο διεθνές δίκαιο, υπό τον όρο ότι δεν παραβιάζεται θεμελιώδης κανόνας (jus cogens).
Ειδικά στις διεθνείς συμφωνίες, κρίσιμο είναι αν το όργανο που τις υπογράφει έχει πλήρη εξουσιοδότηση (full powers) και αν υφίσταται νόμιμη κυβέρνηση (Vienna Convention on the Law of Treaties, 1969, art. 7–8).
Η περίπτωση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου (Memorandum of Understanding Τουρκίας – Κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας Λιβύης, 2019) αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Η Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας (GNA) της Λιβύης, που υπέγραψε το μνημόνιο, είχε περιορισμένη εντολή βάσει της Συμφωνίας Skhirat (2015) και δεν είχε την έγκριση του Λιβυκού Κοινοβουλίου (House of Representatives).
Το ίδιο το μνημόνιο παραβιάζει, κατ’ ευρεία επιστημονική και κρατική άποψη (Kritsiotis, 2020· Yiallourides, 2021), βασικές διατάξεις της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας (1982).
Ως εκ τούτου, το μνημόνιο, δεν θεωρείται a priori άκυρο, αλλά ακυρώσιμο έως ότου ακυρωθεί αρμοδίως, επειδή:
Υπογράφηκε χωρίς επαρκή εξουσιοδότηση , άρα de facto όργανο το υπέγραψε .
Παραβιάζει κανόνες jus cogens (κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών – Ελλάδας ).
Η ακύρωσή του στην πράξη μπορεί να επιδιωχθεί:
1. Με δικαστική διαδικασία στο Διεθνές Δικαστήριο Χάγης (ICJ) ή στο Δικαστήριο Δικαίου της Θάλασσας (ITLOS).
2. Με πολιτικά και διπλωματικά μέτρα: καταγγελία στον ΟΗΕ, άρνηση εφαρμογής, περιφερειακές συμφωνίες (π.χ. Ελληνοαιγυπτιακή ΑΟΖ 2020).
3. Με αυτοδέσμευση των συμβαλλομένων κρατών Τουρκίας – Λιβύης να το ανακαλέσουν.
Η νομολογία (π.χ. ICJ, Jurisdictional Immunities of the State, 2012) δείχνει ότι το διεθνές δίκαιο προκρίνει λύσεις που εξασφαλίζουν τη σταθερότητα, αλλά απορρίπτει πράξεις που γεννήθηκαν με κατάφωρη παραβίαση ουσιωδών κανόνων.
Συμπερασματικά, οι πράξεις de facto οργάνων είναι συνήθως ακυρώσιμες μέχρι να ακυρωθούν αρμοδίως, αλλά έως τότε παράγουν έννομα αποτελέσματα.
Στην περίπτωση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου, όμως, πρόκειται για πράξη a priori ακυρώσιμη , με εξόφθαλμα στοιχεία ακυρότητος, που στερείται εξουσιοδότησης και αντίκειται σε διεθνές jus cogens, καθιστώντας επιβεβλημένη την ακύρωσή του, με νομικά και διπλωματικά μέσα.
Κάτι όμως που ακόμα δεν εχει γίνει, πλην λεκτικών διαμαρτυριών και ρηματικών καταγγελιών στον ΟΗΕ.
Χρειάζονται πιο δυναμικά μέσα.
Εδώ όμως υπάρχει η παγίδα, προσβάλλοντάς το σε διεθνές δικαστήριο, να νομιμοποιήσει η Ελλάδα ως αντίδικό της ενα de facto όργανο και εμμέσως το μνημόνιο , έως της πιθανολογούμενης ακύρωσής του.
“Μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα”
—
Βιβλιογραφία
Craig, P. (2008). Administrative Law (6th ed.). Oxford University Press.
Vienna Convention on the Law of Treaties, 1969.
Kritsiotis, D. (2020). The Legal Effects of the Turkey–Libya Memorandum. Journal of International Law.
Yiallourides, C. (2021). Maritime Delimitation and the Turkey–Libya Agreement.
Σβώλος–Βεζανής – Σπηλιωτόπουλος(1958, 1982). Διοικητικόν Δίκαιον.
https://www.militaire.gr/symfonia-toyrkias-livyis-o-dr-dim-stathakopoylos-tin-analyei-nomika/ , 2022.
ΠΗΓΗ:https://www.militaire.gr/toyrkolivyko-mnimonio-den-akyronetai-mono-me-diloseis/
