Από κρότον οργάνων βοΐζει

της Γραβιάς το βουνόν αντικρύ,

λάμπουν όπλα χρυσά,

και λερή φουστανέλα μαυρίζει.

Προς το χάνι χορός καταβαίνει

απ’ οδόν ελυκώδη, λοξήν

και φλογέρα με ήχον οξύν

Χορού άσμα σημαίνει.

Οδυσσεύς ο ταχύπους ηγείται

του μαχίμου εκείνου χορού

και εγκύμων σκοπού τολμηρού

προς το χάνι κινείται…

Με αυτούς τους στίχους αρχίζει ένα μακροσκελές ποίημα του Γεώργιου Ζαλοκώστα , για την ιστορική μάχη του Οδυσσέα Ανδρούτσου και των 120 παλληκαριών του στο Χάνι της Γραβιάς, όπου κατατρόπωσαν και εξευτέλισαν τη στρατιά του Τουρκαλβανού Ομέρ Βρυώνη. Και οι επαναστατημένοι ραγιάδες, περήφανοι τραγούδησαν για την επική αυτή μάχη:

«Ήτανε χάνι μια φορά,

για χάνι το είχαν κτίσει,

μα ο Γιος του Ανδρούτσου το ’καμε

της δόξας ρημοκλήσι».

Ο Μοριάς από τις 23 Μαρτίου 1821 σήκωσε κεφάλι κατά των Τούρκων που αιώνες τον καταδυνάστευαν. Κολοκοτρώνης, Μαυρομιχάλης, Παπαφλέσσας, Πετμεζαίοι και άλλοι Καπεταναίοι σήκωσαν κεφάλι με σύνθημα: «Τούρκος μη μείνει στον Μοριά, μηδέ στον κόσμον όλο». Κι όταν η λάβα της υπομονής ξεχύθηκε σ’ ολόκληρη την Ελλάδα, οι επαναστατημένοι Ραγιάδες βροντοφώνησαν με μια φωνή το «Λευτεριά ή Θάνατος».

Η Υψηλή Πύλη ανησύχησε από τον ξεσηκωμό των Ραγιάδων και διάλεξε τους καλύτερους στρατηγούς της να ετοιμάσουν ασκέρια, με μοναδικό σκοπό να καταπνίξουν την Επανάσταση, προτού απλωθεί σε στεριά και θάλασσα σ’ όλη την Ελλάδα. Ο Σερασκέρης (στρατάρχης) Χουρσίτ Πασάς ήταν ήδη απασχολημένος με την πολιορκία του αποστάτη Αλή Πασά των Ιωαννίνων και έστειλε στον Μοριά τον Κεχαγιά (επιτελάρχη ) του για να καταπνίξει εκεί την Επανάσταση. Στη Ρούμελη έστειλε δύο Πασάδες, τον Ομέρ Βρυώνη και τον Κιοσέ (κουτσό) Μεχμέτ, για να χτυπήσουν τους επαναστάτες και να προωθηθούν στον Μοριά, όπου είχε ξαπλωθεί παντού ο ξεσηκωμός κι ο Κεχαγιάς του Χουρσίτ δεν μπορούσε να φέρει πια κανένα θετικό αποτέλεσμα. Η πρώτη μεγάλη σύγκρουση στη Ρούμελη έγινε στο Γεφύρι της Αλαμάνας, όπου ο Θανάσης Διάκος με τον Γιάννη Δυοβουνιώτη, τον Γερο-Πανουργιά και άλλους Καπεταναίους έπιασαν το γεφύρι και τα γύρω υψώματα, για να κόψουν την προέλαση των Τούρκων. Η μάχη ήταν άνιση και καταδικασμένη εκ των προτέρων, αλλά ο γενναίος και ανυπότακτος Διάκος, αντί να το βάλει στα πόδια, όπως οι άλλοι, μπροστά στην τουρκική λαίλαπα, έμεινε στη θέση του με λιγοστά παλληκάρια, μέχρι που λαβωμένος έπεσε στα χέρια του εχθρού. Τον πήραν μπροστά στον Ομέρ Βρυώνη, γνωστό του από τα Γιάννενα, όταν υπηρετούσε τον Αλή Πασά. Και όταν του ζήτησε να προσκυνήσει και να αμειφθεί με πλούτη και αξιώματα, ο Διάκος αρνήθηκε λέγοντας :«Πάτε κι εσείς κι η πίστη σας Μουρτάτες να χαθείτε, εγώ Γραικός γεννήθηκα, Γραικός θε να πεθάνω». Τον σούβλισαν και, κατά την παράδοση, πέθανε τραγουδώντας με πικρό παράπονο: «Για δες καιρό που διάλεξε ο χάρος να με πάρει, τώρα π’ ανθίζουν τα κλαδιά και βγάν’ η γης χορτάρι».

Στη δυτική Ρούμελη ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, στρατηγικό μυαλό από τα σπάνια που είχε ν’ αναδείξει το αθάνατο Εικοσιένα, αντιλαμβάνεται έγκαιρα τα σχέδια των Τούρκων να περάσουν στρατεύματα στον Μοριά και κινείται εντατικά για τη ματαίωσή τους. Καλεί σύσκεψη Καπεταναίων και συζητούν τον τρόπο αντιμετώπισης της στρατιάς του Κιοσέ Μεχμέτ και του Ομέρ Βρυώνη, που ερήμωναν τα πάντα στο πέρασμά τους. Τους εξόρκισε να σταθούν, να πολεμήσουν να εκδικηθούν το σούβλισμα του Διάκου και να τα δώσουν όλα για τη λευτεριά της πατρίδας, που τόσο σκληρά βασανίζεται από τους άπιστους Αγαρηνούς. Γνώριζε ο Ανδρούτσος ότι η νίκη των Τούρκων στην Αλαμάνα και ο μαρτυρικός θάνατος του Διάκου είχε κάμψει το ηθικό των επαναστατημένων Ρουμελιωτών και προσπαθούσε με κάθε τρόπο να τονώσει το ηθικό τους και να τους πείσει ότι οι Τούρκοι δεν είναι αήττητοι. Όταν οι Έλληνες αποφασίσουν να σταθούν στον δρόμο τους, δεν τους σώζει καμιά δύναμη. Ούτε τ’ ασκέρια τους, ούτε τα φλουριά τους. Ήταν περισσότερο από σίγουρος ότι οι Έλληνες θα ξανάβρισκαν το θάρρος τους και θα μπορούσαν να ματαιώσουν τα τουρκικά σχέδια.

Συνεννοείται με τον Πανουργιά και τον Δυοβουνιώτη να συναντηθούν με τα παλληκάρια τους στο στενό της Γραβιάς. Ήταν περισσότερο από βέβαιος ότι από εκεί θα προσπαθούσαν να περάσουν οι Τούρκοι στον Μοριά. Το στρατηγικό του δαιμόνιο δεν τον γελούσε και τελικά δικαιώθηκε. Μόνο η βοήθεια τουρκικών στρατευμάτων από τη Ρούμελη θα μπορούσε να κάμψει την ορμή των Επαναστατών στον Μοριά. Κι ο Ανδρούτσος γνώριζε καλύτερα από κάθε άλλον -ήταν βέβαιος- ότι οι Τούρκοι μόνο από τα στενά της Γραβιάς θα προσπαθούσαν να περάσουν, γιατί πίστευαν ότι εκεί είχαν φυλαγμένα τα πλευρά τους. Μόνο από τα στενά της Γραβιάς, που ήταν στρατηγικής σημασίας, ανάμεσα στους ορεινούς όγκους Γκιώνας και Παρνασσού. Στις 7 Μαΐου 1821 τα στρατεύματα του Ομέρ Βρυώνη, 7.000-8.000 πεζικού και 1.000 ιππείς, βρίσκονταν στις Θερμοπύλες και κατευθύνονταν στη Γραβιά, όπως πολύ ορθά είχε προβλέψει και εκτιμήσει ο Ανδρούτσος. Εκείνη ακριβώς την κρίσιμη για την Επανάσταση στιγμή προέκυψε διαφωνία μεταξύ των τριών Καπεταναίων, σχετικά με το σημείο όπου θα έπρεπε να προβάλουν αντίσταση οι ελληνικές δυνάμεις.

Τελικά, Πανουργιάς και Δυοβουνιώτης αποχώρησαν, οπότε ο Ανδρούτσος αποφάσισε να κτυπήσει τους Τούρκους, έστω και με τα λίγα παλληκάρια του, στο ταπεινό πλινθόκτιστο Χάνι της Γραβιάς. Μάζωξε τα παλληκάρια του, 120 όλα κι όλα, και τους ανακοίνωσε τη μεγάλη απόφασή του, λέγοντάς τους, όποιος θέλει να τον ακολουθήσει, να πιαστεί στον χορό. Και σείοντας το μαντήλι του, άρχισε να χορεύει το αθάνατο τσάμικο, τραγουδώντας το κλέφτικο τραγούδι: «Κάτω στου Βάλτου τα χωριά, Άγραφα και Ξηρόμερα και στα πέντε βιλαέτια, φάτε πιέτε μωρ’ αδέρφια…». Έτσι, έστησαν λεβέντικο χορό. Μόλις τέλειωσαν, ο Ανδρούτσος έδωσε οδηγίες να ετοιμάσει ο καθένας τη θέση του, περιμένοντας τον εχθρό. Ο Δυοβουνιώτης κι ο Πανουργιάς με τους δικούς τους πήραν θέσεις στα ριζά της Γκιώνας και του Παρνασσού.

Μόλις άρχισε η επίθεση των Τούρκων εναντίον των ελληνικών θέσεων, ανάγκασε τους δικούς του Πανουργιά και του Δυοβουνιώτη να σκορπιστούν και να οχυρωθούν στα γειτονικά υψώματα. Ο Ανδρούτσος, όμως, με τους 120 αντρειωμένους του κράτησαν τις θέσεις τους και σκορπούσαν τον θάνατο στα στίφη του εχθρού, που επιχειρούσαν με συνεχή γιουρούσια (επιθέσεις), να καταλάβουν το Χάνι. Ο χώρος μπροστά από τις θέσεις των γενναίων του Ανδρούτσου γέμισε κουφάρια και πληγωμένους. Ο Βρυώνης δεν πίστευε στη νίλα που του προκάλεσε μια χούφτα Έλληνες. Μέχρι να σουρουπώσει, είχαν χάσει τη ζωή τους περισσότεροι από τριακόσιοι Τουρκαλβανοί, ενώ είχαν λαβωθεί πολύ περισσότεροι. Κι ο Βρυώνης έστειλε άντρες του να φέρουν κανόνια από τη Λαμία, για να διαλύσει, όπως πίστευε, το πλινθόκτιστο Χάνι. Δεν πρόλαβε όμως.

Τα χαράματα της άλλης μέρας, 9 Μαΐου 1821, ο Ανδρούτσος διέταξε τα παλληκάρια του να διασπάσουν με τα σπαθιά στα χέρια τις γραμμές του εχθρού. Η ηρωική έξοδος των γενναίων αιφνιδίασε τους τρομοκρατημένους ήδη εχθρούς, που δεν πρόλαβαν να προβάλουν καμιάν αντίσταση. Το φως της ημέρας βρήκε τον Ανδρούτσο και τους λεβέντες του στα γύρω από το Χάνι υψώματα, όπου είχαν πάρει από την προηγούμενη μέρα θέσεις ο Πανουργιάς κι ο Δυοβουνιώτης με τους άντρες τους.

Ο θρίαμβος του Οδυσσέα Ανδρούτσου και των 120 παλληκαριών του αναπτέρωσε το φρόνημα των επαναστατημένων Ρουμελιωτών, τσάκισε το ηθικό του εχθρού και ανέδειξε τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, πρωταγωνιστή του αγώνα στην Ανατολική Στερεά Ελλάδα. Τον καθιέρωσε αρχιστράτηγο της Ρούμελης, αναγνωρισμένο απ’ όλους τους Καπεταναίους. Ταυτόχρονα καταρράκωσε το ηθικό των δύο πασάδων και των στρατευμάτων τους. Βρυώνης και Κιοσέ Μεχμέτ, αντί να προελάσουν στον Μοριά, γύρισαν ντροπιασμένοι στη Λαμία για να ανασυνταχθούν και να ενισχυθούν, προτού επιχειρήσουν νέα προέλαση.

Οι Έλληνες μετρήθηκαν μετά τη μάχη και ο Ανδρούτσος τούς ανακοίνωσε τις απώλειες των παλληκαριών του: «Εκατόν δεκαοχτώ είστε όλοι κι εδαμάσατε τόσους εχθρούς, δύο μόνον αφήκε νεκρούς των απίστων το βόλι». Και οι δύο ήρωες ήταν ο Θανάσης Καπλάνης κι ο Θανάσης Σεφέρης. Οι Τούρκοι είχαν περισσότερους από 300 νεκρούς και πολύ περισσότερους λαβωμένους.

ΠΗΓΗ:https://simerini.sigmalive.com/article/2026/5/24/e-makhe-sto-khani-tes-grabias/